سماء از خود نور ندارد و ارض از خود نور ندارد و اين نور اسماء است كه تابيده و كثرت در نمايش ظهور اسماء است و الّا همه از يك منبع است . اين است كه در دعاى سحرهاى ماه مبارك رمضان حضرت باقر عليه السلام مىفرمايد : « اللهمّ إنّي أسألك من أسمائك بأكبرها و كلّ أسمائك كبيرة ، اللهمّ إنّي أسألك من جمالك بأجمله و كلّ جمالك جميل ، اللهمّ إنّي أسألك من عظمتك بأعظمها و كلّ عظمتك عظيمة » « 1 » اين فروغ اسم عظيم است كه در عالم فعلى متجلى است و اعظم از آنها اسم اعظم است . آنچه تا كنون در باب حدوث اسمى گفته شد ، بنا بر مذاق حكما بوده و سير حكما سير تعقلى است . و اما بنا بر سير عرفانى كه از مسير ذوقيات و رياضتهاى روحى و نفسى است و ظاهراً خود مرحوم حاجى اين طريقه را در باب حدوث اسمى اخذ فرموده ، تفصيل مطلب اين است كه : وقتى ما در اين عالم طبيعت ، چشم طبيعى گشوده و طبيعت كثرت‌نما را با چشم كثرت بين طبيعى ملاحظه مىكنيم در كفر و شرك ذاتى غوطه‌ور و از توحيد ذاتى بىخبريم . و همچنين گرفتار شرك فعلى و به توحيد فعلى كافر مىشويم و باز در كفر صفت و وصف واقع و به توحيد صفت ، ملحد مىباشيم . اين است كه من و تو و آن مىگوييم ؛ من عالمم ، من قادرم ، او قدير است ، او قادر است ، اين قادر است ، اين قدير است ، آن عالم است ، آن قدير است ، من كردم ، او كرد ، اين كرد و آن كرد . بلى اگر انسان با اين چشم كثرت بين طبيعت از روزنهء طبيعى ، عالم كثرت نماى طبيعت را تماشا كند مشرك گشته و غير حق ، كثير را مىبيند ، ولى اگر اين چشم را بسته و چشم ديگرى گشوده و از اين طبيعت پرواز نموده و نور بصر نفس را رو به عالم بالا گرداند ، عالم برزخ و عالم مثال را مىبيند و هنگامى كه موجودات اين عالم را زير پا گذاشت ، يك مرتبه چشم بصيرت نفس بازگشته و اگر بخواهد مىتواند به عالم شريف و لطيف پرواز نموده و در آن عالم ، موجودات لطيفه را بالعيان نه بالتعقل ببيند ؛ چنانچه در خواب و تخيل صور كه با هم تفاوت دارند را مىبيند ، البته در خواب نفس از علايق

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : اقبال الاعمال ، ص 77 ؛ مفاتيح الجنان ، اعمال سحرهاى ماه مبارك رمضان .